Osmanlı'nın esnafı denetlemesi

Her Ramazan'da yiyecek fiyatları yükselir, ancak işin ilginci fiyatları
kimin yükselttiği belli olmaz. Bunun en önemli sebebi de ülkemizde denetimin
düzgün yapılamayışıdır. Peki Osmanlı bu sorunu nasıl hallederdi?

Osmanlı yönetimi Ramazan gelmeden halkın 11 ayın sultanında sıkıntı çekmeden
huzur içinde Ramazan'ını geçirmesi için birçok tedbir alırdı. Ramazan'da
halkın sıkıntıya uğramaması için devletin üzerinde durduğu en önemli mesele
yiyecek sıkıntısı çekilmemesi ve gıda fiyatlarının artmamasıydı. Ramazan ayı
dolayısıyla gıdaların satılacağı fiyatlar devlet tarafından belirlenir ve bu
fiyatların üzerinde satış yapılmaması için görevliler teftişlerde
bulunurlardı. Devlet tarafından tespit edilmiş gıda fiyatları bir liste
hâlinde bastırılarak dağıtılırdı.

Üzerinde en çok durulan iki yiyecek vardı: Ekmek ve et. Nitekim 1774 ile
1789 yılları arasında Osmanlı tahtında bulunan Birinci Abdülhamid, devlet
adamlarına hitaben kendi eliyle kaleme aldığı bir hatt-ı hümayunda, yani
emirde, "Her şeyden önemli olan et ve ekmektir" demekteydi.

Ramazan dolayısıyla çıkarılacak ekmek, simit ve çöreğin ne şekilde ve içine
neler konularak pişirileceği devlet tarafından kararlaştırılarak fırıncılara
duyurulurdu.

Ramazan'da satılacak ekmek numunesi padişaha gösterilerek onayı alınır, daha
sonra fırıncılardan ekmeğin belirlenen numuneye göre hazırlanması istenirdi.
Aynı zamanda satılacağı fiyat da Şaban ayının son günlerinde fırıncılara
ilan edilirdi. Halkın ucuz ve iyi buğdaydan yapılmış ekmek yiyebilmesi için
sıkı bir denetim mekanizması geliştirilmişti. Ekmek halkın ana gıdası olduğu
için başta padişah olmak üzere bütün devlet görevlileri fırınları sıkı bir
denetim altında tutarlardı.

Ekmeğin içerisinde başka bir madde bulunursa veya çiğ pişmişse fırıncı
falakaya yatırılırdı. Eğer ekmek kanunnamede belirtilen gramajın altındaysa
fırıncının kafasına suçlu olduğunu belirten tahta bir külah geçirilir veya
para cezası verilirdi. Fırıncılar un gelmemesi ihtimaline karşı bir aylık
kullandıkları miktarı depolarında bulundurmak zorundaydılar. Osmanlı
İmparatorluğu'nda Tanzimat döneminden sonra Avrupa tarzı yeme, içme
başlayana kadar en revaçta olan et, koyun etiydi.

Tavuk eti de sofraların bir başka çeşidiyken, dana eti lezzetsiz olduğu için
hemen hemen hiç kullanılmazdı. Et mevsimine ve ayına göre fiyatlandırılır,
kışın pahalı yaz aylarında ucuz olurdu. Mayıs-Haziran ile Eylül- Ekim ve
Kasım'da 1 kilosu bir akçe, Temmuz-Ağustos aylarında 1 kilo 200 gramı 1
akçe, Aralık'tan Mayıs ayının sonuna kadar ise 850 gramı 1 akçeye satılırdı.
Keçi eti koyun etinden ucuz olurken, en pahalısı kuzu etiydi.

Keçi ve koyun etleri ayrı ayrı satılır, karıştıran olursa kadı tarafından
cezalandırılırdı. Devletin tayin ettiği fiyattan yüksek satanlar ile eksik
tartanlar sattıkları etin her 5 gramına 1 akçe ceza verirlerdi. Halkın
Ramazan'da artan et ihtiyacının karşılanması ve et sıkıntısı çekilmemesi
için özellikle Trakya'dan İstanbul'a koyun getirtilirdi. Yiyeceklerle ilgili
zam yapılması gereken bir durum varsa, uygulanmaz, zam Ramazan ayından
sonraya ertelenirdi.

Osmanlı yönetimi kanunlara ağır para cezalarının yanı sıra dayağı da
koymuşlardı. Müşteriye kalitesiz veya eksik mal veren, devletin belirlediği
fiyattan daha pahalı satan esnaf herkese ibret olması için çarşının
ortasında falakaya yatırılırdı. Suçu ağır olanlarsa kulaklarından
dükkânlarının kapısına çivilenirdi.

Osmanlı İmparatorluğu'ndaki esnaf devlet hizmetinde bulunanlar ve serbest
çalışanlar olmak üzere ikiye ayrılırdı. Osmanlı sarayının ve kapıkulu
askerlerinin ihtiyaçlarını karşılayan devlet esnafı "ehl-i hıref-i hassa"
adıyla anılırdı. Sayıları 2 bini bulan bu grubun içerisinde ekmekçi,
helvacı, kazancı, kürkçü, kâğıtçı, kuyumcu, çilingir, terzi, aşçı gibi
değişik birçok meslekten esnaf bulunurdu.

Serbest çalışan esnaf ise loncalara bağlı olarak mal üretir ve satarlardı.
Osmanlı topraklarında faaliyet gösteren her esnaf birliğinin bir piri vardı.
Hazreti Muhammed tüccarların, Hazreti İdris terzilerin, Hazreti Yusuf
saatçilerin, Hazreti Davud demirci ve zırhçıların, Hazreti Adem çiftçilerin,
Hazreti Lokman eczacı ve doktorların, Selman-ı Farisi berberlerin, Ahi Evren
derici esnafının piri sayılırdı. Savaş zamanlarında orduda ihtiyaç duyulan
esnaf devlet hizmetine alınırdı. Orducu esnafı diye isimlendirilen bu grup
devletin ihtiyaç duyduğu gıdaların temin edilmesinden, imalathanelerde savaş
malzemesi yapımına kadar değişik birçok alanda Osmanlı ordusunun
ihtiyaçlarının temininde çalışırdı.
Osmanlı idaresi halkın mağdur olmaması için esnaf teşkilatını, hammadde
temininden başlayarak imalat, pazarlama, malları fiyatlandırma ve satış
aşamalarının tamamını denetim altında tutardı. Hiçbir esnaf malını devletin
belirlediği narhın, yani fiyatın üzerinde satamazdı.

_________________________